توافق موقت، تنها گزینه باقی‌مانده

از برجام تا برمام

تنها راه رهایی از این بن‌بست و جلوگیری از تشدید تنش، رسیدن به یک برنامه موقت اقدام مشترک یا همان برمام است.

دور جدیدی از مذاکرات هسته‌ای آغاز شده که در آن حتی مذاکره‌کنندگان از بردن نام برجام هم ابا دارند. اگرچه طرف‌های غربی بر ادامه مذاکرات احیای برجام تأکید داشتند، اما اخیراً رابرت مالی، نماینده آمریکا طرحی برای یک توافق موقت ارائه کرد. اگرچه هدف از این کار، خرید زمان به منظور رسیدن به یک توافق بلندمدت‌تر عنوان شد، اما هیچ چشم‌اندازی برای یک توافق بلندمدت وجود ندارد که اگر وجود می‌داشت، با شش دور قبلی مذاکرات و تعداد کم مسائل باقیمانده، به گفته اولیانوف، نماینده روسیه، امکان حصول سریع به توافق احیای برجام میسر می‌بود.

دیگر هیچ چیزی مشخص‌تر از این نیست که برجام به عنوان یک برنامه جامع اقدام مشترک مرده است. شاید پیش‌بینی این موضوع تا یک سال پیش دشوار بود، اما جای تعجب است که مذاکره‌کنندگان دولت روحانی هم این موضوع را نفهمیدند که اساساً به دلیل ماهیت نظام جمهوری اسلامی، رسیدن به یک توافق جامع میان ایران و آمریکا شدنی نیست. محمدجواد ظریف در فایل صوتی که از او به بیرون درز کرده پذیرفت که برخی از موضوعات هستند که ایران و آمریکا اساساً امکان هیچ‌گونه توافقی در آن ندارند. او درعین‌حال اسم متن توافق‌شده خود با آمریکایی‌ها را برنامه جامع معرفی کرد، شاید چون فکر می‌کرد می‌تواند موضوعات مورد اختلاف را از هم تفکیک کند.

البته بحث پیرامون توافق جامع خواست طرف اروپایی بود. آنها تأکید داشتند و دارند که موضوعات هسته‌ای با موضوعات منطقه‌ای و موشکی در یک بسته کلی دیده شوند. بااین‌حال، استدلال مذاکره‌کنندگان در دولت روحانی این بود که راه فرابرجام از مسیر برجام می‌گذرد و پس از اعتمادسازی اولیه، زیرساخت مذاکرات بعدی فراهم می‌شود. آنها در پیگیری این برنامه به تمام تأکیدات سران نظام که موضوعات غیرهسته‌ای را غیرقابل مذاکره می‌دانستند هم با خوش‌بینی تمام بی‌توجهی کردند. اما عجیب‌تر اینجا است که آنها درحالی‌که شاهد افزایش تنش در موضوعات فرابرجامی پس از برجام بودند، هیچ واکنشی برای نجات برجام از خود نشان ندادند.

توسعه برنامه موشکی، بحران یمن و سوریه و تنش‌ها در خلیج فارس نشان می‌داد که توافق هسته‌ای جزیره ای آرام در میان اقیانوسی از آتش است که دیر یا زود خود آن هم در این آتش خواهد سوخت. بااین‌حال، آنها هیچ اقدامی جدی یا حداقل هشداری برای مطرح کردن نیاز به مذاکره بر سر این موضوعات نکردند. چرا؟ چون شاید فکر می‌کردند آمریکا از برجام خارج نخواهد شد. همان‌طور که دولت احمدی‌نژاد فکر می‌کرد پرونده ایران از آژانس به شورای امنیت نمی‌رود و اگر هم برود روسیه و چین قطعنامه‌ها علیه ایران را وتو خواهند کرد و تازه اگر قطعنامه‌ای هم تصویب شود کاغذپاره‌ای بیش نخواهد بود. ظاهراً خوش‌خیالی دولت‌ها در ایران، اصلاح‌طلب و اصول‌گرا ندارد.

حالا ما این تجربه را داریم. گذشته دیگر بازنمی‌گردد، اما حداقل می‌تواند به ساختن آینده کمک کند. با مرگ برجام فهمیدیم که هیچ توافق جامعی میان ایران و غرب امکان‌پذیر نیست و بحث بر سر آن تنها اتلاف وقت است. رسیدن به چنین توافقی نیازمند اعتمادسازی اولیه است و شرط اساسی رسیدن به اعتماد، مصالحه میان ایران و طرف‌های غربی بر سر منطقه است. در غیر این صورت تحت هیچ شرایطی، سازمان تحریم‌ها علیه ایران فرونخواهد ریخت، حتی اگر تخفیف‌هایی در نظر گرفته شود. اگر هم بیشترین امتیازی که غرب به ایران می‌دهد گشایش‌های موقتی است، چرا ایران باید در برابر آن امتیازهای جامع بدهد. ازطرف‌دیگر تحولات منطقه‌ای به‌ویژه در لبنان و عراق، زمینه‌های تنش‌زایی را ایجاد می‌کند که امکان حفظ وضع موجود را دشوار خواهد کرد.

بنابراین، تنها راه رهایی از این بن‌بست و جلوگیری از تشدید تنش، رسیدن به یک برنامه موقت اقدام مشترک یا همان برمام است. در این توافق احتمالی، غرب احتمالاً انتظار دارد سویه‌های خطرناک برنامه هسته‌ای ایران که مهم‌ترین آنها شامل غنی‌سازی شصت درصد، تولید میله‌های سوخت و سانتریفیوژهای پیشرفته است کنار گذاشته شود و آژانس دسترسی لازم برای راستی‌آزمایی این موضوع داشته باشد. در مقابل، غرب بخشی از پول‌های بلوکه‌شده را در قالب اینستکس و در مقابل صادرات کالا به ایران آزاد کند. در واقع به دلیل این نگرانی که دلارهای آزادشده ایران ممکن است به تقویت سیاست منطقه‌ای ایران منجر شود، آنها خواهان نقدزدایی از تجارت خارجی ایران هستند و تنها مبادله کالا به کالا را ممکن می‌دانند. جزئیات این موضوع نیازمند مذاکره است؛ به‌ویژه اینکه اورانیوم غنی‌شده، میله‌های سوخت یا سانتریفیوژهای پیشرفته داخل ایران زیر نظارت آژانس نگهداری شود یا در یک کشور ثالث و یا اینکه سرعت آزادسازی پول، حجم آن، و نظارت بر مصرف کالاهای آزادشده به منظور جلوگیری از صادرات مجدد آن یا فروش آن در بازار سیاه برای دستیابی به پول نقد از سوی ایران چگونه باشد.

درهرصورت، هیچ‌کس از برمام راضی نیست. برمام تنها می‌تواند جلوی تنش بیشتر را آن هم به طور موقت بگیرد. برمام جلوی سقوط اقتصادی ایران را نخواهد گرفت، اما سرعت آن را کُند خواهد کرد. ازطرف‌دیگر برمام سرعت هسته‌ای شدن ایران را هم کُند خواهد کرد. توافق برمام یک توافق بازنده ـ بازنده است با این تفاوت که در آن میزان بازندگی طرفین از عدم توافق کمتر است؛ یعنی در شرایطی که چشم‌انداز هسته‌ای شدن ایران برای غرب و چشم‌انداز اقتصادی برای جمهوری اسلامی تیره و تار است، برمام نور ضعیفی بر این تیرگی می‌تاباند. در نتیجه اگر از سمت مقابل به آن نگاه شود، می‌توان گفت که برمام یک توافق برنده ـ برنده است؛ آن هم بدون نیاز به اعتمادسازی، یعنی همان چیزی که تندروها با شنیدن آن کهیر می‌زنند.

5965

۱۵:۳۱ ,۰۸ آذر ۱۴۰۰

اخبار مرتبط


امروز چهارشنبه مذاکرات وین پس از توقف حدودا دو هفته‌ای، در هتل گراند وین از سر گرفته می‌شود. امیدواری‌های زیادی به موفقیت این دور از مذاکرات ...

رئیس جمهوری: اگر در آذرماه اصل ۶۰ قانون اساسی رعایت می‌شد، همه تحریم‌ها در اسفند‌ماه لغو می‌شد.

کارشناسان اندیشکده‌های غربی و مشخصاً اندیشکده‌های بریتانیایی "Rusi" و "IISS" ضمن تأکید بر احتمال بالای شکست مذاکرات، بر ضرورت داشتن طرحی در قالب ...

دبیرکل حزب اتحاد ملت با ارائه یک پیشنهاد به رئیس‌جمهور گفت: باید به صورت مستقیم با آمریکا مذاکره کرد و ضمن تعامل با کشورهای جهان مانع از ارجاع ...

نظر خود را ثبت کنید