بی‌اعتمادی تهران به واشنگتن، چالش گفت‌وگوهای وین

آیا رئیس‌جمهور 79ساله آمریکا می‌تواند اعتماد ایران را جلب کند تا بتواند به توافق هسته‌ای برگردد؟
ایالات متحده آمریکا در زمینه‌ اجرای تعهدات دیپلماتیک پایدار عملکرد خوبی ندارد. دولت آمریکا با مشکل جدی بی‌اعتباری روبه‌روست، چراکه وعده‌های او در زمینه‌ لغو تحریم‌ها و واگذاری سایر امتیازات، باورپذیر نیست، چرا باید ایران ریسک سیاسی کند و امتیازات بزرگ در مذاکرات به آمریکا واگذار کند، درحالی‌که با تغییر رئیس‌جمهور آمریکا موضع آنها عوض می‌شود؟ این مسائل باعث شکست یا طولانی‌شدن هر مذاکره‌ای می‌شود. تیم مذاکره‌کننده ایرانی هیچ تمایلی ندارد به‌صورت مستقیم با آمریکایی‌ها مذاکره کند و فقط پیغام‌های خود را با واسطه به‌صورت مکتوب برای آمریکایی‌ها ارسال می‌کند. اما دلیل این بی‌اعتمادی چیست؟
برجام یا «برنامه جامع اقدام مشترک» مهم‌ترین پیمان عدم اشاعه سلاح‌های هسته‌ای در بیش از ربع قرن گذشته بود. با وجود پایبندی کامل ایران به برنامه هسته‌ای خود این توافق فقط دو سال دوام آورد و با ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ شرایط بسیار پیچیده شد. او پاداش پایبندی کامل ایران به توافق هسته‌ای را با خروج از برجام و راه‌اندازی کمپین فشار حداکثری و جنگ اقتصادی تمام‌عیار علیه ایران داد، تمام تحریم‌های گذشته را برگرداند و تحریم‌های جدیدی علیه ایران وضع کرد که می‌توان مجموع این تحریم‌ها را هزارو 500 مورد تخمین زد.
بااین‌حال مقامات کشورمان با اقدامی هوشمندانه تصمیم گرفتند از توافق هسته‌ای خارج نشوند و کشورهای اروپایی هم متعهد شدند به مفاد توافق هسته‌ای پایبند بمانند و برای زنده‌ماندن این توافق تلاش‌هایی انجام دادند که با توجه به فشار حداکثری ترامپ تمام آنها بی‌نتیجه ماند. با روی‌کار‌آمدن جو بایدن و با توجه به شعارهای انتخاباتی‌اش همه او را نجات‌دهنده برجام می‌دانستند و امیدها برای احیای توافق هسته‌ای افزایش یافت، بایدن می‌توانست در همان روزهای نخست مانند بازگشت به پیمان آب‌وهوای پاریس که ترامپ از آن خارج شده بود به توافق هسته‌ای بازگردد، چراکه تا آن روز بنا به گزارش‌های آژانس بین‌المللی هسته‌ای، ایران به تمام مفاد توافق هسته‌ای پایبند مانده بود، ولی به نظر می‌رسد او هفته‌های نخست تحت تأثیر اسرائیل قرار گرفته بود و بازگشت به برجام را از اولویت‌های خود خارج کرد. اسرائیل با اینکه می‌داند خروج ترامپ از برجام باعث پیشروی هسته‌ای ایران شده است، او را ستایش می‌کند، آنها خوب این موضوع را درک کرده‌اند که دکترین امنیت ملی آمریکا می‌خواهد خاورمیانه را در اولویت‌های چهارم و پنجم خود قرار دهد و دیگر نمی‌خواهد در این منطقه سرمایه‌گذاری کند، پس برای آنها ایرانی بهتر است که به سمت بمب هسته‌ای برود، در این صورت تضمینی است برای اینکه همیشه در دستور کار ایالات متحده قرار گیرد، پس ایرانی که نتواند بمب هسته‌ای بسازد و از رادار آمریکا خارج شود، به‌مراتب خطرناک‌تر از ایران هسته‌ای برای اسرائیل است.
دولت بایدن می‌توانست برای نشان‌دادن حسن نیت در زمانی که کره جنوبی آماده بود 1.2 میلیارد دلار برای خریدهای بشردوستانه ایران مانند خرید واکسن و دارو در زمان پاندمی کرونا به سوئیس منتقل کند، با آن موافقت کند ولی آنها حتی این چراغ سبز هم به ایران نشان ندادند و دیوار بی‌اعتمادی را بلندتر کردند.
برای ایران این تصور که بعد از ریاست‌جمهوری ترامپ شکل گرفت که با آمدن یک رئیس‌جمهور جدید در آمریکا یا به‌قدرت‌رسیدن یکی از احزاب، ایالات متحده از توافقات قبلی خود خارج می‌شود، به‌شدت باعث بی‌اعتباری آمریکا شده است. حتی واکنش وزیر خارجه آمریکا به درخواست ایران برای ارائه تضمین عدم تکرار نقض عهد ایالات متحده در توافق هسته‌ای این بود که «در یک دموکراسی، هیچ راهی برای بستن دست‌های رئیس‌جمهور آینده وجود ندارد».
تندروهای جمهوری‌خواه هم اعلام کرده‌اند که هرگونه توافق بین ایران و دولت جو بایدن و سایر قدرت‌های جهان توسط دولت بعدی آمریکا پاره خواهد شد. این یعنی شرایط آمریکا برای انتظارات تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای آماده نیست و این موضوع باعث تردید در ایران شده است که شاید عملا لغو تحریم‌ها برای ایران سود اقتصادی نداشته باشد، ازاین‌رو دولت ایران باید با فرض حتمی‌بودن خروج مجدد آمریکا از توافق احتمالی برنامه‌ریزی کند.
تیم مذاکره‌کننده ایرانی بر این موضوع تأکید دارد که با خروج یک‌جانبه آمریکا از توافق هسته‌ای، ماهانه صدها میلیون دلار ضرر کرده و خسارات جبران‌ناپذیری به زیرساخت‌های کشورمان وارد شده است، پس به این دلیل قدم اول را باید آمریکا بردارد، ضمن اینکه ایران از ایالات متحده برای عدم خروج ضمانت‌هایی را می‌خواهد. در عمل بایدن نمی‌تواند شخصا ضمانت‌هایی را بدهد که رئیس‌جمهور بعدی هم به آن متعهد باشد و در حال حاضر با توجه به کرسی‌های مجلس سنا این قدرت را هم ندارد که بتواند 3/2 مجلس سنا را قانع کند که توافق هسته‌ای را به شکل معاهده درآورد و این موضوعی است که اگر تیم مذاکره‌کننده ایرانی بر آن تأکید داشته باشند، عملا به بن‌بست در مذاکرات می‌رسیم.
موضوع دیگری که در این دور از مذاکرات برای راستی‌آزمایی مورد توجه ایران بوده است، این بوده که بتواند بدون هیچ منعی نفت خود را بفروشد و پول آن به‌صورت ارزی وارد حساب‌های ایران شود. یکی دیگر از انتظارات ایران این است که ایالات متحده برای قدم اول با آزادسازی منابع مالی در کشورهای دیگر حسن نیت خود را نشان دهد و این در حالی است که سخنگوی وزارت خارجه آمریکا در این مورد اظهار کرد که رفع تحریم‌ها، هسته اصلی مذاکرات وین است و تا زمانی که بر سر همه‌چیز توافق نشود، بر سر هیچ‌چیز توافق نمی‌شود.
تیم مذاکره‌کننده ایران هم با توجه به سیاست‌های قطعی مقام معظم رهبری که در ابتدای فروردین سال 1400 اعلام شد مبنی بر اینکه «آمریکایی‌ها باید تمام تحریم‌ها را لغو کنند، بعد از این ما راستی‌آزمایی خواهیم کرد و سپس به برجام برمی‌گردیم و این یک سیاست قطعی است»، نمی‌تواند از خطوط قرمز خود کوتاه بیاید و همین موضوع باعث شده است مذاکره‌کننده ارشد روسیه سرعت مذاکرات را بسیار کند توصیف کند.
این شیوه از گفت‌وگو در روابط بین ایران و آمریکا که با میانجی‌گری سایر قدرت‌ها انجام می‌شود، نمی‌تواند منافع دو طرف اصلی مذاکرات یعنی ایران و آمریکا را محقق کند، زیرا این واسطه‌ها به فکر تحقق منافع ایران و آمریکا نیستند و هرکدام به فکر کسب منافع خود از تقابل یا تعامل موقت ایران و آمریکا هستند.
طولانی‌شدن مذاکرات هسته‌ای باعث فعال‌شدن اسرائیل شده است. آنها امیدوارند بریتانیا مستقل از تروییکای اروپایی از اسنپ‌بک استفاده کند و این موضوع می‌تواند بیش از پیش معادلات را پیچیده کند. قبل‌تر دونالد ترامپ نتوانسته بود به‌دلیل اینکه از برجام خارج شده بود از اسنپ‌بک استفاده کند و مورد قبول اعضای شورای امنیت سازمان ملل قرار نگرفت. در حقیقت در آن زمان اجماعی علیه تصمیمات دولت ترامپ شکل گرفته بود.
در حقیقت اسرائیل تلاش دارد طوری وانمود کند که موافق توافق هسته‌ای با ایران است تا در صورت شکست مذاکرات مورد انتقاد جامعه جهانی قرار نگیرد، اما در پشت صحنه فشارهای زیادی را به تیم‌های مذاکره‌کننده می‌آورد تا توافق هسته‌ای احیا نشود. به نظر می‌رسد برای جلوگیری از اقدامات خرابکارانه اسرائیل وقت آن رسیده است که مذاکره‌کنندگان ایران و آمریکا برای جلوگیری از بن‌بست‌های احتمالی بدون واسطه با هم گفت‌وگو کنند، هرچند اقدامات خصمانه آمریکا در سال‌های گذشته علیه مردم ایران فراموش‌شدنی نیست، اما برای کسب منافع ملی این امر ضروری است.

نویسنده: علیرضا مستوفی

۱۵:۳۸ ,۱۸ دی ۱۴۰۰

ویدیو

عکس

اینفوگرافی