پنج‌شنبه، 24 تیرماه 1400، عمرچیلک، سخنگوی حزب عدالت و توسعه ترکیه خبر داد که به زودی شاهد اقدامات چشمگیر بیشتری در روابط ترکیه با اسرائیل خواهیم بود. او گفتگوی تلفنی چند روز قبل میان رجب طیب اردوغان و اسحاق هرتزوگ، رئیس‌جمهور اسراییل را نقطه عطفی در روابط میان دو کشور دانست. اردوغان در این گفتگو ضمن تبریک به رییس‌جمهور جدید اسراییل گفته بود که روابط ترکیه و اسرائیل برای خاورمیانه "مهم" است. این اظهارات با توجه به روابط پرتنش ترکیه و اسراییل در یک دهه گذشته حکایت از تحولی اساسی دارد. اما چه شد که کشتی‌بان را سیاستی دگر آمد؟ 

روابط ترکیه و اسراییل از ابتدا با روابط اسراییل و کشورهای عربی متفاوت بود. ترکیه اولین کشور مسلمان جهان بود که در سال 1949 اسراییل را به رسمیت شناخت. روابط ترکیه و اسراییل از سال 2008 به دنبال انتقادات ترکیه از اسراییل در حمله به غزه رو به وخامت گذاشت که تا سال‌های پایانی نخست‌وزیری بنجامین نتنیاهو هم ادامه پیداکرد. از جمله ترکیه با معامله قرن که ابتکار زوج ترامپ-نتنیاهو بود مخالفت کرد. 

از ماه‌های پایانی سال گذشته میلادی به دنبال دومینوی عادی‌سازی روابط با اسراییل، گزارش‌هایی در رسانه‌ها منتشر شد مبنی بر این‌که مقامات ترکیه به دنبال عادی‌سازی روابط با اسراییل هستند. سایت المانیتور دسامبر ۲۰۲۰ گزارشی از برخی گفت‌وگوهای محرمانه میان ترکیه و اسراییل با هدف بهبود روابط میان آن دو منتشر کرد. برخی منابع آگاه هم خبر دادند رئیس دستگاه اطلاعات ترکیه در چارچوب تلاش‌هایی که این کشور برای عادی‌سازی روابط با اسرائیل آغاز کرده، گفت‌وگوهای محرمانه‌ای با برخی مسؤولان اسرائیلی داشته‌است. 

عواملی چند در این تغییر و تحولات نقش داشتند. انتخاب جو بایدن به ریاست جمهوری امریکا یکی از مهم‌ترین آن‌ها بود. انتخاب جوبایدن فرصتی برای دیپلماسی حداکثری منطقه‌ای ایجاد کرد. نزدیکی قطر به عربستان، اردن به اسراییل، و گفتگوهای ایران و عربستان نشانه‌های این همگرایی منطقه‌ای بود و این ترکیه را از احتمال انزوای خود نگران می‌کرد. تلاش‌های ترکیه برای نزدیکی بیشتر به عربستان و دعوت از مصر برای نشست آنتالیا را هم می‌توان در این راستا تحلیل کرد. علاوه‌براین لابی اسراییل در واشنگتن هم به کار ترکیه می‌آید تا از آن برای بهبود روابط با امریکا پس از روی کار آمدن جو بایدن استفاده کند. 

هم‌چنین رفتن نتنیاهو و روی‌کار آمدن نفتالی بنت هم در تسریع این همگرایی منطقه‌ای بسیار موثر است. دوره دوازده ساله نخست‌وزیری نتنیاهو دوره خوبی در روابط اسراییل و ترکیه نبود. پس از خروج نتنیاهو از قدرت این انتظار وجود دارد که تحولی در روابط دو کشور روی دهد. مولودچاووش اوغلو در پاسخ به سوال خبرنگار دیلی صباح که از او پرسیده بود آینده روابط ترکیه و اسراییل پس از روی‌کار آمدن نفتالی بنت چگونه خواهد بود گفت که ترکیه می‌خواهد شاهد باشد که اسراییل به خواسته‌های ترکیه و جامعه جهانی توجه می‌کند. به گفته او اگر اسراییل از رویکرد تهاجمی خود دست بردارد، روابط ترکیه و اسراییل می‌تواند به حالت نرمال برگردد. وقتی عبدالله‌دوم پادشاه اردن که تولیت اماکن مذهبی بیت المقدس را برعهده دارد به دیدار محرمانه نفتالی بنت رفته‌است، رجب طیب اردوغان که دیگر از پاپ کاتولیک‌تر نیست! 

عوامل دیگری هم در این میان وجود دارند. یکی از آن‌ها جنگ قره‌باغ و نزدیکی اسراییل به آذربایجان در خلال آن است که در این جنگ مورد حمایت ترکیه بود. این یک معادله ساده است: دوستِ دوستِ من، دوست من است. این دوست مشترک یعنی آذربایجان حالا می‌تواند یک میانجی میان دو کشور باشد. یاسین آکتای مشاور رئیس جمهور ترکیه برای نخستین بار از میانجیگری باکو میان آنکارا و تل آویو پرده برداشت. روابط آذربایجان و اسراییل پس از جنگ قره‌باغ در سال گذشته توسعه چشمگیری پیدا کرد. به عنوان فقط یک نمونه اسراییلی‌ها می‌خواهند در طرح ساخت اولین شهر هوشمند در آذربایجان در منطقه زنگیلان که همجوار خاک ایران است به همراه ایتالیایی‌ها مشارکت کنند. 

با این حال مقامات ترکیه به دلیل ملاحظات افکار عمومی این کشور از اعلام موضع آشکار اجتناب می‌کنند. زمانی که احزاب مخالف در پارلمان این کشور از مولود چاووش اوغلو وزیر خارجه در مورد انتخاب سفیرجدید ترکیه در اسراییل سوال پرسیدند، او تنها گفت که چنین چیزی صحت ندارد و در صورت چنین اقدامی آن را در رسانه‌ها اعلام خواهدکرد. این در حالی است که منابع اطلاعاتی اسراییل از تعیین سفیر هم خبر داده بودند. بسیاری در ترکیه شک دارند که مقامات دولت رجب طیب اردوغان در پشت پرده در حال زمینه‌سازی برای عادی‌کردن روابط سیاسی خود با اسراییل نباشند. اردوغان قبلاً ضمن اشاره به این که فلسطین خط قرمز ترکیه است گفته بود که آرزوی ما این است که مناسبات ترکیه و اسراییل به نقطه‌ای بهتر از وضعیت کنونی برسد. همه این‌ها در حالی است که حماس طی نامه‌ای به ترکیه نسبت به عادی‌سازی روابط با اسراییل ابراز ناراحتی کرده بود. اردوغان دسامبر سال گذشته در آنکارا از تمایل کشورش برای برقراری روابط بهتر با اسرائیل سخن گفته بود و تاکید کرد که مذاکرات در سطح مقام‌های اطلاعاتی دو کشور در جریان است. 

نرمال کردن روابط با اسراییل از یک جهت دیگر هم مورد توجه ترکیه قرار دارد. با کشف میادین جدید نفت و گاز در شرق مدیترانه، روابط ترکیه با کشورهای این منطقه، از جمله یونان دچار تنش شده است. توافق ترکیه و لیبی برای تعیین حدود مرزهای دریایی، راه را برای ساخت خط لوله انتقال گاز به اروپا معروف به ایست‌مِد که در پی توافق مصر و قبرس شکل گرفته بود مسدود خواهد ساخت و این به فهرست موضوعات مورد اختلاف میان اروپا و ترکیه خواهد افزود. تشکیل یک انجمن گازی توسط مصر و متشکل از اسراییل، فلسطین، اردن، قبرس، یونان و ایتالیا ضمن این که ترکیه را منزوی می‌کند، به پیوندهای بیشتر اسراییل با کشورهای منطقه کمک خواهدکرد. گمانه‌زنی‌هایی وجود دارد که این انجمن می¬تواند حتی به یک سازمان منطقه¬ای تبدیل شود که در این صورت حضور اسراییل در یک سازمان منطقه‌ای اتفاقی بی‌سابقه خواهدبود و جدا از دستاوردهای اقتصادی به نرمالیزه‌شدن اسراییل در منطقه کمک می‌کند. 

اگرچه از سرعت تحولات در مدیترانه شرقی به دنبال شیوع ویروس کرونا و تشکیک در میزان ذخایر این منطقه به طور موقت کاسته شده، اما به هر حال ترکیه نمی‌خواهد در این میان منزوی شود و نرمال‌شدن روابط با اسراییل به جلوگیری از انزوای ترکیه کمک می‌کند. اظهارات روز گذشته سخنگوی حزب آقای اردوغان به دنبال گفتگوی میان رهبران دو کشور نشان می‌دهد که تنش‌زدایی با اسراییل تضادی با مبانی فکری حزب عدالت‌و‌توسعه ندارد و این بر نوع نگاه گروه‌های اخوانی در سایر کشورها نسبت به اسراییل بی‌تاثیر نخواهد بود. 

عضویت اسراییل درسازمان ملل در سال 1948 یک شوک روحی روانی به مردم خاورمیانه بود. پذیرش چنین واقعیتی به هیچ‌وجه برای کسانی که در آن سال‌ها در قید حیات بودند موردقبول نبود. می‌توان تصور کرد که چه انزوای وحشتناکی ساکنین اسراییل را فراگرفته بود. این که حالا کشوری مانند ترکیه با آن سابقه طولانی در تاریخ خاورمیانه، برای جلوگیری از انزوا به دنبال احیای رابطه با اسراییل باشد از عجایب عالم سیاست است. و باز هم عجیب‌تر این که روزنامه یسرائیل هیوم یک روز بعد از گفتگوی تلفنی رهبران ترکیه و اسراییل نوشت محمود عباس طرفی بوده که رجب طیب اردوغان را به برقراری تماس تلفنی با رییس جمهور اسراییل ترغیب کرده‌ است، جل الخالق! 

نویسنده: عیسی عادلی

۱۳:۰۸ ,۲۵ تیر ۱۴۰۰

ویدیو

عکس

اینفوگرافی